Stroboskopik effekt: sexdə titrəyən işığın təhlükəsi

Titrəyən işıq altında fırlanan mil dayanmış və ya yavaş fırlanır kimi görünə bilər. Stroboskopik effektin səbəbini, sexdə yaratdığı riski və qarşısını alma yollarını izah edirik.

Tokar dəzgahının qarşısında dayanan usta patronun dayandığını düşünüb əlini ona yaxınlaşdırır. Əslində mil yüksək sürətlə fırlanır, sadəcə işıq altında hərəkətsiz görünür. Bu təhlükəli illüziya stroboskopik effekt adlanır. O, adi evdə nadir hallarda problemdir, amma fırlanan avadanlıq olan istehsal sexlərində, emalatxanalarda və mexaniki işlərin görüldüyü yerlərdə ciddi təhlükəsizlik məsələsidir.

Effekt necə yaranır

Azərbaycanda elektrik şəbəkəsinin tezliyi 50 hersdir, yəni cərəyan saniyədə 50 dəfə istiqamət dəyişir. Bir çox işıq mənbəyində işığın parlaqlığı da bu dövrə uyğun dəyişir: hər yarım dövrdə bir dəfə, yəni saniyədə 100 dəfə işıq güclənir və zəifləyir. Göz bu sürətli dəyişikliyi adi halda titrəmə kimi görmür.

Amma hərəkət edən obyekt bu işıq altında başqa cür görünür. Fırlanan milin, disk mişarın, ventilyator pərlərinin və ya çarxın tezliyi işığın titrəmə tezliyinə yaxın və ya onun mislinə bərabərdirsə, göz obyekti hər dəfə eyni vəziyyətdə görür. Nəticədə fırlanan hissə dayanmış, yavaş fırlanan və ya əks istiqamətə dönən kimi görünür. Kino lentində geriyə fırlanan təkər effekti də eyni prinsipə əsaslanır.

Hansı işıq mənbələri risk yaradır

Effektin gücü işığın nə qədər dərin titrədiyindən asılıdır.

• Köhnə elektromaqnit drosselli floresan lampalar və qaz boşalmalı lampalar işığı hər dövrdə nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır. Keçmişdə sexlərdə stroboskopik effekt əsasən onlarla bağlı idi.
• Közərmə lampalarında sap tez soyumadığı üçün işığın dəyişməsi çox azdır.
• LED lampalarda nəticə tamamilə drayverdən asılıdır. Keyfiyyətli drayver cərəyanı hamarlaşdırır və titrəmə demək olar ki, olmur. Ucuz, sadələşdirilmiş drayverlərdə isə işıq hər dövrdə çox dərin enə bilər — bu, köhnə floresan lampalardan da pis nəticə verə bilər.
• Dimmerlə, xüsusən də impuls genişliyi modulyasiyası ilə aşağı tezlikdə tənzimlənən LED sistemlərində effekt güclənə bilər.

Başqa sözlə, «LED-ə keçdik, problem yoxdur» düşüncəsi həmişə doğru deyil. Sexdə LED svetilnik seçərkən titrəmə xüsusiyyəti ayrıca yoxlanılmalıdır.

Sexdə nəyi riskə atır

Stroboskopik effektin əsas təhlükəsi odur ki, işçi fırlanan hissənin vəziyyətini səhv qiymətləndirir:

• dayanmış görünən mil, patron və ya freza hissəsinə əl, alət və ya geyim yaxınlaşdırılır;
• mişar diskinin, zımpara çarxının hərəkəti düzgün hiss olunmur;
• konveyer və ya fırlanan qurğunun işlədiyi anlaşılmır;
• titrəyən işıq uzun müddətdə göz yorğunluğu, baş ağrısı və diqqət zəifliyi yaradır, bu da səhv ehtimalını artırır.

Avropa standartı EN 12464-1 iş yerlərinin işıqlandırılmasında titrəmə və stroboskopik effektin qarşısının alınmasını ayrıca tələb kimi qeyd edir. Azərbaycanda əmək təhlükəsizliyi tələbləri yerli normativ sənədlərlə müəyyən olunur, amma məntiq eynidir: işçi hərəkət edən hissəni real vəziyyətdə görməlidir.

Qarşısını alma yolları

Riski azaltmaq üçün bir neçə yanaşma var və onlar çox vaxt birlikdə tətbiq edilir.

Titrəməsi az olan işıq mənbəyi seçin. LED svetilniklər üçün istehsalçının məlumat vərəqində titrəmə göstəriciləri verilir: qısa müddətli titrəmə üçün Pst LM, stroboskopik effekt üçün SVM. Avropa İttifaqının ekodizayn qaydaları bu göstəricilərə hədlər qoyur. Məlumat yoxdursa, sexdə istifadə etməzdən əvvəl sadə sınaq aparın: işıq altında fırlanan obyektə baxın və telefon kamerası ilə zolaq olub-olmadığını yoxlayın.

Köhnə floresan sistemlərini yeniləyin. Elektromaqnit drosselləri yüksək tezlikli elektron ballastlarla və ya keyfiyyətli LED svetilniklərlə əvəz etmək effekti praktik olaraq aradan qaldırır.

Svetilnikləri müxtəlif fazalara bölün. Köhnə sistemlərdə bitişik svetilniklərin üç fərqli fazaya qoşulması işığın ümumi titrəməsini azaldırdı. Bu üsul bu gün də müvəqqəti tədbir kimi faydalı ola bilər.

Dəzgahda yerli işıq qurun. Tokar, freza və ya mişar dəzgahının iş zonasını titrəməsiz ayrıca lampa ilə işıqlandırmaq ümumi işığın zəif tərəflərini kompensasiya edir və işçiyə detalı daha yaxşı görməyə imkan verir.

İşçiləri məlumatlandırın. Dəzgahın dayandığına yalnız görünüşə görə deyil, idarəetmə panelindəki göstəriciyə, səsə və tam dayanma müddətinin gözlənilməsinə görə əmin olmaq qayda olmalıdır.

Yoxlama siyahısı

• Sexdə fırlanan avadanlıqların siyahısını tərtib edin.
• Hər dəzgahın üzərində işığın növünü və drayver keyfiyyətini müəyyən edin.
• Köhnə drosselli floresan svetilnikləri planlı şəkildə dəyişin.
• Yeni LED svetilniklərin titrəmə göstəricilərini sənəddə yoxlayın.
• Dəzgahlarda yerli işıq quraşdırın.
• Dimmerlərin və idarəetmə sistemlərinin titrəmə yaratmadığına əmin olun.

Zaferoğlu Elektrik-in LED lampa istehsalı Gəncədə, əvvəllər tikiş fabriki olmuş binada qurulub. Sex üçün lampa seçərkən konkret modelin texniki məlumatlarını şirkətdən sorğu ilə dəqiqləşdirmək olar.