LED lampa ultrabənövşəyi şüa buraxırmı

Adi ağ LED lampanın spektrində ultrabənövşəyi hissə demək olar ki, yoxdur. Bunun səbəbini, digər lampalarla müqayisəni və UV-nin həqiqətən önəmli olduğu halları izah edirik.

Muzey işçisi eksponatların solmasından, dəri xəstəliyi olan insan həkimin xəbərdarlığından, kolleksiyaçı isə vitrindəki köhnə kitabların saralmasından narahat olanda eyni sualı verir: evdəki və ya vitrindəki LED lampa ultrabənövşəyi şüa buraxırmı? Qısa cavab budur: adi ağ işıqlı LED lampa praktik baxımdan əhəmiyyətli UV buraxmır. Amma bu cavabın səbəbini və istisnalarını bilmək faydalıdır.

Ultrabənövşəyi nədir

Ultrabənövşəyi şüalanma görünən işıqdan daha qısa dalğa uzunluğuna malik elektromaqnit şüalanmasıdır. Gözümüz təxminən 380–400 nanometrdən uzun dalğaları görür; ondan qısa olan hissə UV sayılır və UV-A, UV-B, UV-C kimi bölünür. Günəş işığında UV-nin xeyli payı var: dəridə qaralmanı və yanığı, parçalarda və kağızda solmanı əsasən bu hissə yaradır.

Süni işıq mənbələrində UV-nin olub-olmaması işığın necə yarandığından asılıdır.

Ağ LED-də UV niyə yoxdur

Adi ağ LED lampada işıq mavi diodda yaranır. Mavi işığın dalğa uzunluğu görünən diapazonun daxilindədir, UV-dən uzundur. Diodun üzərindəki fosfor təbəqəsi mavi işığın bir hissəsini udur və daha uzun dalğalı sarı, yaşıl və qırmızı işığa çevirir. Bu proses dalğa uzunluğunu yalnız uzadır, qısaltmır. Nəticədə lampanın spektri görünən hissədən başlayır və ultrabənövşəyi diapazona demək olar ki, düşmür.

Bəzi yüksək rəng ötürməli LED lampalarda mavi deyil, bənövşəyi diod istifadə olunur. Onun dalğa uzunluğu görünən diapazonun ən qısa kənarına yaxındır. Belə lampalarda UV-A sərhədinə yaxın çox az miqdarda şüalanma ola bilər, amma adi məişət şəraitində bu da əhəmiyyətsiz hesab edilir.

Digər lampalarla müqayisə

Müqayisə üçün başqa işıq mənbələrinə baxmaq faydalıdır:

• Közərmə lampası işığı qızmış sapdan alır. Onun UV payı çox kiçikdir, adi şüşə kolba da onun bir hissəsini saxlayır.
• Halogen lampada sap daha isti olur və kapsul kvars şüşədən hazırlanır, kvars isə UV-ni adi şüşədən yaxşı buraxır. Buna görə müasir halogen lampalarda UV-ni azaldan xüsusi şüşə istifadə olunur, bəzi svetilniklər isə qoruyucu ön şüşə ilə işlənməlidir.
• Floresan lampada işıq əvvəlcə civə buxarında ultrabənövşəyi şüa kimi yaranır, sonra borunun daxilindəki fosfor onu görünən işığa çevirir. Fosfor və şüşə UV-nin çoxunu saxlayır, amma kiçik bir hissə xaricə keçə bilər. Bu, adi istifadədə təhlükəli deyil, lakin muzey və həssas eksponatlarda nəzərə alınır.
• Metal-halogen və civəli lampalar xeyli UV yaradır və xarici şüşə kolbanın bütövlüyü onların təhlükəsizliyi üçün vacibdir.

Bu siyahıda LED ən az UV buraxan ümumi işıqlandırma mənbələrindəndir.

UV-nin önəmli olduğu hallar

Ultrabənövşəyi şüa bir neçə sahədə ciddi amil sayılır.

Muzey və arxivlərdə kağız, parça, rəngli boya və dəri UV-dən tez solur. Burada LED-in üstünlüyü böyükdür, amma yalnız UV yox, görünən işığın ümumi miqdarı və mavi hissə də eksponatlara təsir edir. Buna görə muzeylərdə işıq səviyyəsi və ekspozisiya müddəti də məhdudlaşdırılır.

Fotosensitiv dəri xəstəlikləri olan insanlar üçün həkimlər UV mənbələrindən qaçmağı tövsiyə edə bilər. Belə hallarda floresan və halogen lampalar əvəzinə LED seçmək məntiqlidir, amma konkret qərarı həkimlə birlikdə vermək lazımdır.

Mağaza vitrinlərində mallar çox vaxt lampadan yox, pəncərədən düşən günəş işığından solur. Günəşin UV payı istənilən daxili lampadan qat-qat çoxdur. Burada şüşəyə UV süzgəcli plyonka və ya malların növbə ilə dəyişdirilməsi daha təsirli həlldir.

UV-ni bilərəkdən buraxan LED-lər

Bəzi LED məhsulları məhz ultrabənövşəyi şüa üçün hazırlanır: pul və sənəd yoxlama cihazları, dırnaq lakı qurutma lampaları, həşərat tələləri, dezinfeksiya qurğuları. Onlar adi işıqlandırma lampası deyil və başqa təhlükəsizlik qaydaları tələb edir. Xüsusən də UV-C dezinfeksiya cihazlarına birbaşa baxmaq və dərini onların altında saxlamaq olmaz. Qutuda «UV», «UV-A», «UV-C» və ya «395 nm» kimi yazılar belə məhsulları ayırmağa kömək edir.

Nəticə olaraq

Otaqda, mətbəxdə, uşaq otağında və ya vitrində istifadə olunan adi ağ işıqlı LED lampa UV baxımından narahatlıq üçün səbəb deyil. Həssas eksponatlar və tibbi hallar üçün isə lampanın spektral məlumatını istehsalçıdan soruşmaq və ümumi işıq miqdarını da nəzərə almaq lazımdır.

Zaferoğlu Elektrik 2021-ci ilin dekabrından Gəncədə Zəfər İşığı adı ilə ağ işıqlı LED lampalar istehsal edir. Konkret modelin texniki xüsusiyyətləri ilə bağlı sualları şirkətin saytındakı sorğu forması ilə vermək olar.