Közərmə lampası yandıranda niyə partlaya bilər

Közərmə lampasının çox vaxt məhz yandırılan anda sıradan çıxmasının və bəzən kolbasının partlamasının səbəbləri, riskləri və sınmış lampanı təhlükəsiz çıxarmaq.

Açarı basırsınız, parlaq bir işıltı, qısa səs — və lampa sönür. Bəzən bununla bitir, bəzən isə kolba çatlayır və ya qırıntılar ətrafa səpələnir. Közərmə lampalarının böyük hissəsi uzun işləmə zamanı yox, məhz yandırılan saniyədə sıradan çıxır. Bunun fiziki izahı var və onu bilmək həm riski azaltmağa, həm də düzgün davranmağa kömək edir.

Soyuq sapın gizli yükü

Közərmə lampasının içindəki volfram sapın müqaviməti temperaturdan çox asılıdır. Otaq temperaturunda soyuq sapın müqaviməti işləmə vəziyyətindəki qızmış sapınkından dəfələrlə aşağıdır. Buna görə açar basılan anda lampadan nominal cərəyandan qat-qat böyük cərəyan keçir. Sap saniyənin kiçik hissəsində qızır, müqaviməti artır və cərəyan normala düşür.

Bu qısa zərbə sapın ən zəif nöqtəsinə düşür. Uzun illər işləyən sapda volfram tədricən buxarlanır və sap bəzi yerlərdə nazikləşir. Nazik yer daha çox müqavimət göstərir, daha tez qızır və yandırma anında ilk o yerdən qırılır.

Qırılma nə üçün partlayışa çevrilir

Sap qırılan anda iki uc arasında elektrik qövsü yarana bilər. Kolbanın içindəki inert qaz mühitində qövs qısa müddət davam edir və çox böyük cərəyan çəkir. Parlaq işıltı və səs məhz bundandır. Bir çox lampanın ayağında kiçik daxili qoruyucu olur: o, qövs zamanı yanır və dövrəni açır, avtomatın düşməsinin qarşısını alır. Bəzən isə qoruyucu kifayət qədər tez işləmir və evdəki avtomat açılır.

Kolbanın özünün partlamasına bir neçə səbəb yol aça bilər:

• qövsün yaratdığı ani qızma və qaz təzyiqinin sıçrayışı;
• qızmış şüşəyə su damcısı düşməsi — məsələn, vanna otağında, mətbəxdə, çöldə açıq svetilnikdə;
• şüşədə istehsal zamanı yaranmış mikroçat və ya kolbanın əvvəlcədən zərbə alması;
• lampanın nominalından yüksək gərginlik, kəskin gərginlik sıçrayışları;
• patronda zəif kontakt, bu da qığılcımla birlikdə əlavə qızma yaradır.

Hansı şəraitdə risk artır

Lampanı tez-tez yandırıb-söndürmək hər dəfə soyuq sapa yeni zərbə deməkdir. Pilləkən, dəhliz, anbar kimi yerlərdə qısa müddətə işıq yandırılırsa, közərmə lampaları daha tez sıradan çıxır.

Vibrasiya da sapı yorur. Qapı yanındakı, ventilyatorun altındakı və ya maşın titrəyişi olan emalatxanadakı svetilniklərdə sap daha tez zədələnir.

Nəhayət, lampanın gücü svetilnik üçün buraxılan həddi aşırsa, kolba və patron həddən artıq qızır. Şüşə ilə soyuq hava və ya su təması bu halda daha təhlükəli olur.

Köhnə tip işıq tənzimləyiciləri də öz rolunu oynayır. Tənzimləyici minimum vəziyyətdə qoyulub, sonra kəskin maksimuma çevrildikdə sapa eyni zərbə yenidən düşür. Əksinə, «yumşaq işə salma» funksiyalı müasir tənzimləyicilər və bəzi pilləkən avtomatları gərginliyi bir neçə yüz millisaniyə ərzində tədricən artırır və soyuq sapın ilk zərbəsini xeyli yumşaldır. Közərmə lampalarının tez-tez yandığı teatr və studiya işıqlandırmasında belə həllər məhz bu məqsədlə tətbiq olunurdu. Evdə isə bu yolu seçməkdənsə, lampanın növünü dəyişmək adətən daha sadədir.

Lampa partlayanda nə etməli

• Dərhal şitdə həmin xəttin avtomatını söndürün. Açar kifayət deyil, çünki patron hələ də gərginlik altında ola bilər.
• Qırıntılar soyuyana qədər gözləyin. Uşaqları və ev heyvanlarını otaqdan çıxarın.
• Döşəmədəki şüşə qırıntılarını ayaqqabı ilə gəzmədən, əvvəlcə böyük parçaları əlcəklə yığın, xırda hissəcikləri isə nəm kağız dəsmal ilə götürün.
• Patronda qalmış altlığı çılpaq əllə çıxarmağa çalışmayın. Dielektrik saplı kəlbətin istifadə edin və çıxarma zamanı patronu əzməyin.
• Patronun mərkəzi kontaktında qaralma və ya ərimə görsəniz, yeni lampa taxmazdan əvvəl patronu dəyişdirin.

Riski necə azaltmaq olar

Közərmə lampasını hələ də istifadə etdiyiniz yerlərdə svetilnikin qapalı, şüşə örtüklü olması qırıntıların səpələnməsinin qarşısını alır. Nəm otaqlarda və çöldə açıq kolbalı lampadan qaçmaq lazımdır. Gərginlik sıçrayışları tez-tez baş verirsə, bu barədə elektrikçi ilə danışmaq faydalıdır.

Ən radikal həll isə közərmə lampasından LED-ə keçməkdir. LED lampada qızmış sap yoxdur, yandırma anında soyuq sap zərbəsi baş vermir və plastik kolbalı modellər şüşə kimi qırıntı saçmır. Zaferoğlu Elektrik zavodunun açılışında Zəfər İşığı lampalarının mexaniki zərbəyə davamlı olduğu, bərk səthə düşəndə qırılmadığı bildirilmişdi. Kataloqda isə xüsusi ehtiyaclar üçün közərmə lampaları da saxlanılıb.