Közərmə lampası enerjinin çoxunu niyə istiliyə sərf edir

Közərmə lampası işığı qızmış metal sapdan alır və bu üsulun fiziki həddi var. Enerjinin hara getdiyini, halogenin fərqini və LED-in istiliyi necə idarə etdiyini izah edirik.

Yanılı közərmə lampasına toxunmaq istəyən hər kəs barmağını tez çəkir — kolba çox isti olur. Bu isti təsadüf deyil, lampanın işləmə prinsipinin birbaşa nəticəsidir. Közərmə lampası əslində işıq verən qızdırıcıdır: aldığı elektrik enerjisinin böyük əksəriyyəti istiliyə, yalnız kiçik bir hissəsi görünən işığa çevrilir. Bunun səbəbini anlamaq müasir lampaların niyə daha qənaətcil olduğunu da aydınlaşdırır.

Qızmış cisim necə işıq verir

Hər qızmış cisim şüalanma buraxır. Soba plitəsi qızanda əvvəl yalnız istilik hiss olunur, sonra tünd qırmızı parıltı görünür. Temperatur artdıqca rəng narıncıya, sarıya, ağa doğru dəyişir. Bu hadisə «istilik şüalanması» adlanır və onun spektri temperaturdan asılıdır.

Közərmə lampasında volfram sapı cərəyanla bir neçə min dərəcəyə qədər qızdırılır. Bu temperaturda sap görünən işıq verir, amma şüalanmanın maksimumu hələ də görünən diapazondan kənarda, infraqırmızı hissədədir. Yəni sapın buraxdığı enerjinin böyük hissəsini göz görmür, dəri isə istilik kimi hiss edir.

Buna sapın ətrafdakı qaza və kolbaya istilik ötürməsi də əlavə olunur. Nəticədə lampaya gələn enerjinin onda birindən az hissəsi görünən işığa çevrilir, qalanı otağa istilik kimi yayılır.

Niyə sapı daha çox qızdırmaq olmur

Məntiqi sual yaranır: temperatur artdıqca şüalanma görünən diapazona sürüşürsə, sapı daha çox qızdırıb daha səmərəli lampa almaq olmazmı? Nəzəri olaraq, bəli. Praktikada isə volfram yüksək temperaturda buxarlanmağa başlayır. Sap incəlir, buxarlanan metal kolbanın daxili səthini qaraldır və lampa tez yanır.

Beləliklə, közərmə lampasının dizaynı işıq səmərəliliyi ilə ömür arasında kompromisdir. Daha isti sap daha çox işıq, amma daha qısa ömür deməkdir. Bu fiziki hədd texnologiyanın özünə xasdır və onu kiçik təkmilləşdirmələrlə aradan qaldırmaq mümkün deyil.

Halogen lampa: bir addım irəli

Halogen lampa eyni prinsipin təkmilləşdirilmiş variantıdır. Kiçik kvars kolbanın içində halogen qazı var. Bu qaz buxarlanan volframı yenidən sapa qaytaran kimyəvi dövr yaradır. Nəticədə sapı adi lampadan daha yüksək temperaturda işlətmək mümkün olur, kolba isə qaralmır.

Daha yüksək temperatur bir qədər daha çox görünən işıq və daha ağ rəng verir. Amma halogen lampa da əsasən qızdırıcı olaraq qalır: enerjinin böyük əksəriyyəti yenə də istiliyə gedir. Üstəlik, kiçik kolba çox yüksək temperatura qızır, ona görə halogen lampalar xüsusi ehtiyat tələb edir.

Bu istiliyin praktik nəticələri

Lampanın buraxdığı istilik təkcə itirilmiş enerji deyil, gündəlik həyatda da hiss olunur:

• Yanıq riski. Yanılı və ya yeni söndürülmüş lampanı dəyişmək təhlükəlidir; soyumasını gözləmək lazımdır.
• Abajur və plafon. Svetilnikin maksimal güc həddi məhz istiliyə görə qoyulur. Həddən güclü közərmə lampası abajuru saralda, plastiki deformasiya edə bilər.
• Yayda əlavə yük. Kondisionerli otaqda lampanın verdiyi istilik soyutma sisteminin işini artırır.
• Məhsulların qorunması. Vitrin və rəflərdə güclü işıq altında qida və həssas materiallar qızır.

Bəzi insanlar qışda közərmə lampasının istiliyini «pulsuz qızdırma» sayır. Amma lampa tavanda yerləşir və istilik yuxarıda toplanır; otağı qızdırmaq üçün bu, qızdırıcı sistemlərdən səmərəsiz üsuldur.

LED istiliyi necə idarə edir

LED-in işıq vermə prinsipi tamamilə fərqlidir: işıq yarımkeçirici kristalda elektronların enerji səviyyəsini dəyişməsi nəticəsində yaranır, sapı qızdırmaq lazım deyil. Ona görə eyni işıq üçün LED lampa xeyli az enerji sərf edir.

Bu, LED-in «soyuq» olduğu anlamına gəlmir. LED də az miqdarda istilik yaradır, amma o, işıq şüası ilə irəli deyil, kristalın arxasına — radiatora və lampanın gövdəsinə doğru gedir. Bu istilik yaxşı ötürülmədikdə LED-in ömrü qısalır. Ona görə LED lampanın gövdəsi çox vaxt metal və ya xüsusi plastikdən olur və qapalı, havasız plafonlarda işləmə şəraiti vacibdir.

Nəticə

Közərmə lampasının istiliyi dizayn qüsuru deyil, fiziki prinsipin qiymətidir. Bu prinsip dəyişmədən lampanı ciddi şəkildə qənaətcil etmək mümkün olmadığı üçün işıqlandırma başqa texnologiyalara keçib.

Zaferoğlu Elektrik-in kataloqunda həm ənənəvi közərmə lampaları, həm də Gəncədə istehsal olunan Zəfər İşığı LED lampaları təqdim olunur. Eyni svetilnik üçün iki növü müqayisə edərkən istehlak fərqini saytdakı hesablayıcıda görmək olar.