Lampanın karbon izi: elektrik istehlakı və CO₂ əlaqəsi

Lampa özü tüstü buraxmır, amma sərf etdiyi elektrik haradasa istehsal olunur. İşıqlandırmanın CO₂ ilə əlaqəsini, hesablama üsulunu və lampanın bütün ömür dövrünü izah edirik.

Lampanın yanında nə tüstü var, nə də qaz qoxusu. Ona görə işıqlandırma ilə iqlim arasında əlaqə ilk baxışdan uzaq görünür. Amma rozetkadan gələn elektrik haradasa, çox vaxt yanacaq yandıran elektrik stansiyasında istehsal olunur. Lampanın karbon izi məhz buradan başlayır və onu anlamaq üçün mürəkkəb elm lazım deyil.

Lampa ilə stansiya arasındakı əlaqə

Hər kilovat-saat elektrik istehsal olunarkən müəyyən miqdarda CO₂ atmosferə buraxılır. Bu miqdar «şəbəkənin emissiya əmsalı» adlanır və kVt·saat başına qram və ya kiloqram CO₂ ilə ifadə olunur. Əmsal ölkədən ölkəyə və ildən ilə dəyişir, çünki elektrik müxtəlif mənbələrdən — təbii qaz, kömür, su, külək, günəş — fərqli nisbətdə alınır.

Kömürdən çox istifadə edən şəbəkədə hər kVt·saatın izi böyük, su və bərpa olunan mənbələrin payı yüksək olan şəbəkədə isə kiçik olur. Azərbaycanda elektrik enerjisinin əsas hissəsi təbii qazla işləyən istilik elektrik stansiyalarında, bir hissəsi isə su elektrik stansiyalarında və bərpa olunan mənbələrdə istehsal olunur.

Hesablama sadədir

Lampanın istifadə mərhələsindəki CO₂ izi belə hesablanır:

CO₂ = illik kVt·saat × şəbəkənin emissiya əmsalı

İllik kVt·saatı tapmaq üçün lampanın gücünü gündəlik iş saatına və 365-ə vurub 1000-ə bölürsünüz. Emissiya əmsalını isə rəsmi enerji statistikası və ya beynəlxalq enerji hesabatlarından götürmək olar. Əmsalı dəqiq bilmirsinizsə, nisbi müqayisə də faydalıdır: iki lampanın CO₂ fərqi onların kVt·saat fərqi ilə eyni nisbətdədir.

Buradan mühüm nəticə çıxır: istehlakı 80 faiz azaldan keçid həmin nöqtədə istifadə mərhələsindəki CO₂-ni də 80 faiz azaldır. Karbon izi ilə elektrik hesabı eyni istiqamətdə hərəkət edir.

Lampanın bütün ömrü

Tam mənzərə üçün lampanın bütün həyat dövrünə baxılır:

• İstehsal. Xammalın çıxarılması, komponentlərin, şüşənin, plastikin, elektron hissələrin hazırlanması.
• Daşınma. Zavoddan anbara, anbardan mağazaya.
• İstifadə. Lampanın illər boyu sərf etdiyi elektrik.
• Ömrün sonu. Utilizasiya, təkrar emal və ya poliqon.

Ev lampaları üzrə aparılan həyat dövrü tədqiqatlarında adətən eyni nəticə alınır: karbon izinin böyük hissəsi istifadə mərhələsinə, yəni elektrik istehlakına düşür. LED lampanın elektron drayveri və radiatoru olduğu üçün onun istehsalı sadə közərmə lampasından daha mürəkkəbdir. Amma o, istifadə zamanı çox az enerji sərf etdiyi və adətən daha uzun işlədiyi üçün ümumi izdə üstün olur.

Qənaətin iqlim baxımından mənası

Bir lampanın CO₂ fərqi kiçik görünə bilər, amma işıqlandırma milyonlarla evdə, ofisdə və küçədə eyni anda işləyir. Ona görə bir çox ölkə enerji səmərəliliyi siyasətində səmərəsiz lampaların bazardan mərhələli çıxarılmasına xüsusi yer ayırıb. Fərdi ev təsərrüfatı üçün isə əsas mesaj sadədir: işığa sərf olunan hər kVt·saatın azalması həm hesabda, həm də atmosferdə öz izini qoyur.

Təkcə CO₂ deyil

Ekoloji mənzərəyə başqa məqamlar da daxildir. Kompakt floresan lampalar və floresan borular az miqdarda civə saxlayır. Onları adi məişət tullantısı ilə atmaq olmaz; sınarsa, otağı havalandırmaq və qırıntıları ehtiyatla yığmaq lazımdır. Civəsiz LED lampalar bu riski aradan qaldırır, amma onların da elektron hissələri var və mümkün olduqda elektron tullantı kimi təhvil verilməlidir.

Daşınma payı ümumi izdə nisbətən kiçik olsa da, məhsulun istehlakçıya yaxın istehsal olunması daşınma məsafəsini qısaldır.

Karbon izini praktikada azaltmaq

Ev və ya ofis üçün ən təsirli addımlar bunlardır:

• uzun yanan közərmə və halogen lampaları LED ilə əvəz etmək;
• boş otaqlarda işığı söndürmək, köməkçi yerlərdə sensor və taymerdən istifadə etmək;
• lazım olandan güclü lampa seçməmək və işıq nöqtələrinin sayını əsassız artırmamaq;
• gün işığından daha çox faydalanmaq;
• köhnə lampaları sıradan çıxanda düzgün utilizasiya etmək.

Bu addımların hamısı eyni zamanda elektrik hesabını da azaldır, yəni ekoloji fayda ilə iqtisadi fayda burada üst-üstə düşür.

Saytdakı qənaət hesablayıcısı lampa sayı, gündəlik iş saatı və tarif əsasında illik kVt·saat qənaəti ilə yanaşı təxmini CO₂ fərqini də göstərir. Gəncədə buraxılan Zəfər İşığı LED lampalarının məhsul səhifələrində tərkiblərində civə olmadığı ayrıca qeyd olunur.