Halogen lampa necə işləyir və niyə çox qızır

Halogen lampa közərmə lampasının təkmilləşdirilmiş variantıdır: kvars kolba və halogen dövrü sayəsində daha parlaq yanır, amma enerjinin böyük hissəsini istiliyə çevirir.

Halogen spotu olan tavanın altında bir müddət dayananda başınıza düşən istiliyi hiss edirsiniz — bu, xəyal deyil. Halogen lampa işığı qızdırılmış metal sapdan alır və bu üsulun təbiəti belədir: sap işıqdan çox istilik buraxır. Lampanın niyə belə qızdığını anlamaq üçün onun közərmə lampasından nə ilə fərqləndiyinə baxmaq lazımdır.

Közərmə lampasından nə götürüb

Hər iki lampada işıq mənbəyi volfram sapdır. Elektrik cərəyanı sapı çox yüksək temperatura qədər qızdırır və sap parlamağa başlayır. Temperatur nə qədər yüksəkdirsə, işıq bir o qədər ağ və parlaq olur, işığa çevrilən enerjinin payı da artır.

Amma adi közərmə lampasında temperaturu artırmağın həddi var. Qızmar volfram tədricən buxarlanır, atomlar soyuq şüşəyə çökür, kolba qaralır, sap isə nazikləşir və nəhayət qırılır. Temperatur artdıqca buxarlanma sürətlənir. Halogen lampa məhz bu problemi yumşaltmaq üçün yaradılıb.

Halogen dövrü

Halogen lampanın kolbasına inert qazla yanaşı az miqdarda halogen — adətən yod və ya brom birləşmələri — əlavə olunur. Proses belə gedir:

• sapdan buxarlanan volfram atomları kolbanın divarına doğru hərəkət edir;
• divara yaxın, nisbətən «soyuq» zonada volfram halogenlə birləşərək qaz halında birləşmə yaradır;
• bu birləşmə şüşəyə çökmür, qazla birlikdə yenidən sapa tərəf dolaşır;
• çox qızmar sapın yanında birləşmə parçalanır, volfram yenidən sapın üzərinə çökür, halogen isə azad olub növbəti dövrə qatılır.

Nəticədə kolba qaralmır və sap daha yüksək temperaturda işləyə bilir. Buna görə halogen lampanın işığı adi közərmə lampasından bir qədər ağ və parlaqdır, səmərəliliyi də bir az yüksəkdir. Qeyd etmək lazımdır ki, volfram sapın tam eyni nöqtəsinə qayıtmır, ona görə sap yenə də zamanla nazikləşir və əbədi deyil.

Bir vacib şərt var: halogen dövrünün işləməsi üçün kolbanın divarı çox isti olmalıdır — yüzlərlə dərəcə. Divar soyuq qalsa, volfram yenə şüşəyə çökər. Məhz buna görə halogen lampanın kolbası kiçik ölçülüdür və sapa çox yaxındır.

Niyə belə qızır

Qızmanın iki səbəbi var və ikisi də lampanın konstruksiyasından irəli gəlir.

Birincisi, fizika: qızdırılmış sapın şüalanmasının böyük hissəsi görünən işıq deyil, infraqırmızı şüalanmadır, yəni istilik. Halogen lampa közərmə lampasından bir qədər səmərəli olsa da, enerjinin çox hissəsi yenə istiliyə gedir. LED lampada isə işıq yarımkeçiricidə yaranır və bu itki xeyli azdır.

İkincisi, forma: kiçik kolba sapa çox yaxındır və halogen dövrü üçün qəsdən isti saxlanılır. Adi şüşə belə temperatura dözmür, ona görə halogen lampaların kolbası kvars şüşədən hazırlanır. Kiçik səthdən çox istilik çıxdığı üçün lampanın özü, patron və svetilnikin gövdəsi güclü qızır.

Kvars kolba ilə davranış qaydaları

• Kolbaya çılpaq əllə toxunmayın. Dəridəki yağ izi qızanda kvarsın səthində isti nöqtə yaradır, şüşənin quruluşunu korlayır və lampanın vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına, bəzən çatlamasına səbəb olur. Lampanı qablaşmanın içindəki kağız, parça və ya əlcəklə tutun. Təsadüfən toxunmusunuzsa, soyuq lampanı spirtlə silin.
• Yanan və ya təzə sönmüş lampanı dəyişməyin. Soyuması üçün vaxt verin, əks halda yanıq almaq asandır.
• Yanar materiallardan məsafə saxlayın. Pərdə, taxta tavan, izolyasiya materialları halogen spotun birbaşa yanında olmamalıdır.
• Qoruyucu şüşəni çıxarmayın. Bəzi halogen svetilniklər yalnız ön şüşə ilə istifadə üçün nəzərdə tutulub; bu şüşə həm qopma ehtimalına qarşı qoruyur, həm də kvarsdan keçən ultrabənövşəyi şüanın bir hissəsini saxlayır.
• Patronun və naqilin istiliyə davamlı olduğuna əmin olun. Güclü halogen lampada adi plastik patron zamanla deformasiyaya uğraya bilər.

Harada hələ də işlədilir və nə ilə əvəz olunur

Halogen lampalar dimmerlə problemsiz işləyir, rəngləri təbii göstərir, dərhal tam parlaqlıqla yanır. Buna görə onlara hələ də bəzi projektorlarda, iri həcmli sənaye və tikinti işıqlandırmasında, E40 kimi böyük soketli svetilniklərdə rast gəlinir.

Evdə isə halogen spotları LED spotlarla əvəz etmək həm istiliyi, həm enerji sərfiyyatını azaldır. Burada soketə diqqət lazımdır: GU10 lampalar birbaşa şəbəkə gərginliyi ilə işləyir, G5.3 (MR16) lampalar isə adətən 12 V transformatorla qidalanır. Köhnə elektromaqnit və ya elektron transformator aşağı güclü LED yükü ilə düzgün işləməyə bilər, ona görə G5.3 spotları dəyişəndə transformatorun uyğunluğunu da yoxlamaq lazımdır.

Zaferoğlu Elektrik-in kataloqunda həm E40 altlıqlı 500 W-lıq JTT halogen lampa, həm də halogen spotların yerinə qoyula bilən GU10 və G5.3 LED spot lampalar var.