Közərmə lampası necə işləyir və sapı niyə qırılır

Közərmə lampası ən sadə işıq mənbəyidir, amma sapının qırılmasının arxasında bir neçə fiziki səbəb dayanır. Lampaların niyə məhz yandırılan anda sıradan çıxdığını izah edirik.

Çoxumuz bu anı yaşamışıq: açarı basırsınız, qısa mavi parıltı görünür, kiçik bir «çıt» səsi eşidilir və lampa daha yanmır. Adətən lampa işləyərkən deyil, məhz yandırılanda sıradan çıxır. Bunun təsadüf olmadığını anlamaq üçün közərmə lampasının necə qurulduğuna baxmaq kifayətdir.

Sadə quruluş, çox yüksək temperatur

Közərmə lampası şüşə kolbadan, onun içində iki elektroda bərkidilmiş nazik volfram sapdan və vintli altlıqdan ibarətdir. Cərəyan sapdan keçəndə onun müqaviməti sapı qızdırır. Temperatur min dərəcələrlə ölçülür və sap parlaq işıq saçmağa başlayır.

Volfram seçilib, çünki metallar arasında ən yüksək ərimə temperaturlarından birinə malikdir. Sap kiçik yerə çox uzunluq sığdırmaq üçün spiral şəklində, çox vaxt isə «spiralın spiralı» kimi ikiqat burulur. Kolbanın içindən hava çıxarılır və ya ora arqon, azot kimi inert qaz doldurulur. Havada qızmar volfram dərhal oksidləşərdi; inert qaz isə həm oksidləşmənin qarşısını alır, həm də buxarlanmanı ləngidir.

Bu üsulun zəif tərəfi səmərəlilikdir. Qızmar sapın şüalanmasının böyük hissəsi infraqırmızı diapazonda olur, yəni lampa işıqdan çox istilik verir. Közərmə lampasının əlinizi yandıracaq qədər qızmasının səbəbi budur.

Sap niyə incəlir

Sap işlədikcə volfram atomları onun səthindən yavaş-yavaş buxarlanır və kolbanın daxili səthinə çökür. Köhnə lampanın şüşəsinin bozarması və ya qaralması məhz bu çöküntüdür.

Buxarlanma sapın bütün uzunluğu boyunca bərabər getmir. Haradasa bir az nazik yer yaranırsa, orada müqavimət artır, həmin hissə qonşularından daha çox qızır. Daha isti yer isə daha sürətli buxarlanır, daha da nazikləşir. Bu, özünü gücləndirən prosesdir: zəif nöqtə getdikcə zəifləyir və bir gün sap məhz orada qırılır.

Niyə məhz yandırılan anda

Volframın müqaviməti temperaturdan çox asılıdır. Soyuq sapın müqaviməti işçi temperaturdakı müqavimətindən təxminən on dəfə və daha çox azdır. Buna görə açar bağlanan ilk anlarda sapdan normal iş cərəyanından dəfələrlə böyük cərəyan keçir. Sap saniyənin kiçik bir hissəsində qızır, müqavimət artır və cərəyan normala düşür.

Bu qısa zərbə iki cür təsir edir. Birincisi, nazikləşmiş yer digər hissələrdən daha tez qızır və gərginliyin böyük payını üzərinə götürür — ən çox yüklənən yer elə o olur. İkincisi, kəskin qızma sapda mexaniki gərginlik yaradır. Artıq zəifləmiş sap bu anda qırılır. Qırılma yerində qısa elektrik qövsü yarana bilər — gördüyünüz mavi parıltı budur. Bəzi lampaların ayağında qövs uzunmüddətli olmasın deyə daxili qoruyucu rolunu oynayan nazik məftil hissəsi olur.

Ömrü qısaldan amillər

Eyni svetilnikdə lampalar tez-tez yanırsa, səbəbi lampada yox, şəraitdə axtarmaq lazımdır:

• Yüksək gərginlik. Közərmə lampasının ömrü gərginliyə çox həssasdır: nominaldan bir neçə faiz yüksək gərginlik belə sapın ömrünü nəzərəçarpacaq dərəcədə qısaldır. Axşamlar parlaqlığın gözə çarpacaq qədər artması bu işarələrdən biridir.
• Titrəyiş və zərbə. Qızmar sap yumşaqdır və asanlıqla deformasiya olur. Tavan ventilyatoruna bərkidilmiş svetilnik, çırpılan qapının yanındakı lampa, emalatxana tavanı — bunlar tipik riskli yerlərdir.
• Tez-tez yandırıb-söndürmə. Hər yandırma yuxarıda təsvir olunan cərəyan zərbəsi deməkdir.
• Zəif kontakt. Patronda kontakt dili əzilibsə və ya lampa kifayət qədər burulmayıbsa, kontakt qızır, qığılcım yaranır və gərginlik sıçrayışları əmələ gəlir.
• Həddindən artıq istilik. Kiçik qapalı plafonda nominaldan güclü lampa həm lampanı, həm patronu, həm də naqilləri qızdırır.
• Yanan lampanı tərpətmək. İşləyən lampanı sıxıb düzəltmək və ya svetilniki yerindən oynatmaq qızmar sapı zədələyə bilər.

Nə etmək olar

Tez yanma halları təkrarlanırsa, bu ardıcıllıqla yoxlayın: əvvəlcə patronun kontaktını (elektrik söndürülmüş halda), sonra svetilnikin titrəyiş alıb-almadığını, daha sonra şəbəkədəki gərginliyi. Gərginliyin ölçülməsini və patronun dəyişdirilməsini elektrikçiyə həvalə etmək təhlükəsizdir. Yanmış lampanı dəyişəndə kolbanın soyumasını gözləyin.

Közərmə lampaları bu gün əsasən xüsusi şəraitdə istifadə olunur: isti mühitdə işləyən cihazlarda, retro dizayn üçün və ya parlaqlığın dimmerlə tam hamar dəyişməsi istənilən yerlərdə. Gündəlik işıqlandırmada LED lampa eyni işığı daha az istiliklə verir və soyuq işə salınma zərbəsinə bu qədər həssas deyil.

Zaferoğlu Elektrik-in Zəfər İşığı çeşidində LED lampalardan başqa közərmə lampaları da təqdim olunur, filament tipli E14 LED şam lampaları isə klassik sap görünüşünü LED texnologiyası ilə birləşdirir.