Floresan lampa necə yanır: drossel və starterin rolu

Floresan borunun yanması üçün iki köməkçi lazımdır: elektrodları qızdıran starter və cərəyanı məhdudlaşdıran drossel. Hər birinin işini və nasazlıq əlamətlərini izah edirik.

Köhnə ofis və ya məktəb dəhlizində işığı yandıranda floresan borunun dərhal yox, bir-iki dəfə yanıb-sönəndən sonra alışdığını çoxları görüb. Bu gecikmə nasazlıq deyil, sxemin iş prinsipinin nəticəsidir. Borunun yanması üçün iki köməkçi element lazımdır — starter və drossel — və onların hər birinin dəqiq müəyyən olunmuş vəzifəsi var.

Borunun içində nə baş verir

Floresan boru içində aşağı təzyiqli civə buxarı və az miqdarda inert qaz olan şüşə borudur. Hər iki ucunda spiral şəklində elektrod yerləşir. Elektrodlar arasında qaz boşalması yarananda civə atomları əsasən gözə görünməyən ultrabənövşəyi şüa buraxır. Borunun daxili səthindəki fosfor örtüyü bu şüanı udur və görünən işığa çevirir. Borunun rəng çaları da məhz fosforun tərkibindən asılıdır.

Problem ondadır ki, soyuq boruda boşalma öz-özünə başlamır. Buna iki şey mane olur: elektrodlar soyuqdur və elektron buraxmağa hazır deyil, şəbəkə gərginliyi isə borunu «deşmək» üçün kifayət etmir. Starter və drossel məhz bu iki maneəni aradan qaldırır.

Starter: elektrodları qızdıran açar

Klassik starter kiçik silindrik gövdədə yerləşən, içində inert qaz və bimetal kontakt olan lampadır. Starter borunun elektrodları ilə ardıcıl qoşulur. Alışma prosesi belə gedir:

• açar bağlananda gərginlik starterə düşür və onun içində zəif parıltı boşalması yaranır;
• boşalma bimetal lövhəni qızdırır, lövhə əyilir və kontaktlar birləşir;
• indi cərəyan drosseldən və borunun hər iki elektrodundan keçir, elektrodlar qızır;
• starterdə boşalma dayandığı üçün bimetal soyuyur və kontaktlar açılır;
• dövrə qəfil qırılan anda drossel qısa, yüksək gərginlik impulsu yaradır və boru alışır.

Boru yanandan sonra onun üzərindəki gərginlik starterin parıltı boşalması üçün lazım olan səviyyədən aşağı olur. Buna görə starter iş rejimində «yatır» və prosesə qarışmır. İlk cəhddə elektrodlar kifayət qədər qızmayıbsa, dövr təkrarlanır — o yanıb-sönmələr də buradan gəlir.

Starterin içində adətən kiçik kondensator olur. O, kontaktlar açılanda qığılcımı azaldır və radio maneələrini zəiflədir.

Drossel: impuls və cərəyan məhdudlaşdırıcısı

Drossel — dəmir nüvəyə sarınmış mis sarğıdır, yəni induktivlikdir. Onun iki vəzifəsi var. Birincisi, yuxarıda göstərildiyi kimi, starter dövrəni qıranda alışma impulsu yaratmaq. İkincisi və daha az bilinəni, boru yanandan sonra cərəyanı məhdudlaşdırmaq.

Qaz boşalmasının xüsusiyyəti belədir: cərəyan artdıqca borunun müqaviməti azalır, bu da cərəyanı daha da artırır. Məhdudlaşdırıcı olmasa, cərəyan sürətlə böyüyər və boru, naqillər zədələnər. Drossel dəyişən cərəyana müqavimət göstərərək bu prosesi sabit səviyyədə saxlayır. Buna görə drossel borunun gücünə uyğun seçilməlidir.

Elektromaqnit drosselin zəif cəhətləri də var: işləyərkən qızır, zamanla vızıldaya bilər, şəbəkə tezliyində işlədiyi üçün işıq gözə hiss olunmayan, amma bəzən fırlanan hissələrdə görünən titrəmə yaradır. Bundan başqa, reaktiv enerji yaratdığı üçün belə svetilniklərdə tez-tez kompensasiya kondensatoru quraşdırılır.

Nasazlıq əlamətləri və səbəbləri

• Boru durmadan yanıb-sönür, alışmır. Çox vaxt starter köhnəlib və ya borunun elektrodları tükənib. Əvvəlcə starteri dəyişmək ən ucuz və sürətli yoxlamadır.
• Borunun ucları qırmızı-narıncı parlayır, ortası yanmır. Starterin kontaktları yapışıb qalıb, cərəyan daim elektrodlardan keçir. Starter dəyişdirilməlidir, əks halda elektrodlar tez sıradan çıxır.
• Ucları qaralıb. Elektrod materialı zamanla şüşəyə çökür. Bu, borunun ömrünün sonuna yaxınlaşdığını göstərir.
• Güclü vızıltı və ya yanıq iyi. Drossel həddindən artıq qızır və ya sarğıda qapanma var. Svetilniki dərhal söndürüb elektrikçiyə göstərmək lazımdır.
• Soyuq yerdə çətin alışır. Aşağı temperaturda boşalma çətin başlayır; bu, qızdırılmayan anbar və qarajlarda tipik haldır.

Starter seçərkən onun üzərində göstərilən güc aralığının borunun gücünü əhatə etdiyinə baxın. Bir sxemdə bir boru üçün və ardıcıl qoşulmuş iki qısa boru üçün fərqli starter tipləri istifadə olunur.

Elektron ballast və LED borular

Müasir svetilniklərdə drossel və starter əvəzinə elektron ballast olur. O, elektrodları özü qızdırır, borunu yüksək tezlikdə işlədir; nəticədə alışma sürətli, titrəmə və vızıltı olmur. Belə svetilnikdə starter yuvası ümumiyyətlə yoxdur.

Floresan borunu LED boru ilə əvəz etmək istəyirsinizsə, qablaşmadakı qoşulma sxeminə diqqət edin. Bəzi LED borular elektromaqnit drosselli svetilnikdə starter yerinə xüsusi «boş» starter qoyulmaqla işləyir, bəziləri drosselin sxemdən çıxarılmasını tələb edir. Sxemi dəyişmək elektrikçi işidir. Sınmış floresan boru civə buxarı ehtiva etdiyinə görə otağı havalandırmaq və qırıntıları adi zibillə atmamaq lazımdır.

Floresan sistemi hələ də işlədən müəssisələr üçün Zaferoğlu Elektrik-in kataloqunda LED lampalarla yanaşı floresan borular və starterlər də yer alır.