Muzey və sərgi işığı: eksponatları qorumaq

İşıq eksponatı göstərir, amma eyni zamanda onu yavaş-yavaş korlayır. Həssas materiallar üçün işıq səviyyəsi, ultrabənövşəyi, istilik və məruz qalma müddəti necə idarə olunur.

Muzeydə işığın iki ziddiyyətli vəzifəsi var: tamaşaçıya əşyanı aydın göstərmək və həmin əşyanı mümkün qədər uzun müddət qorumaq. Pəncərə qarşısında illərlə asılı qalmış suluboya rəsmin solğunlaşması və ya köhnə parçanın rənginin itməsi işığın geri dönməz təsirinin tanış nümunələridir. Yaxşı sərgi işığı bu iki məqsəd arasında düşünülmüş kompromisdir.

İşıq əşyaya necə zərər verir

Zərərin əsas səbəbi fotokimyəvi reaksiyalardır: işıq enerjisi boyaların, liflərin, kağızın molekullarını parçalayır. Ən təhlükəli hissə ultrabənövşəyi şüalanmadır, lakin görünən işıq da, xüsusən qısa dalğalı mavi hissə, zəif də olsa eyni təsiri göstərir. İnfraqırmızı şüalanma isə səthi qızdırır, nəmliyi dəyişir və taxta, dəri, lak kimi materiallarda çatlara səbəb ola bilər.

Vacib məqam budur ki, zərər yığılır. Qısa müddətli güclü işıqla uzun müddətli zəif işıq təxminən eyni nəticəni verir. Ona görə mütəxəssislər təkcə işıqlanma səviyyəsinə deyil, il ərzində yığılan lüks-saata da baxırlar.

Sadə hesablama bunu aydın göstərir. 50 lüks işıqda gündə 8 saat, ildə 300 gün açıq olan zalda əşya təxminən 120 min lüks-saat işıq alır. Eyni əşya 200 lüks altında qalarsa, bu rəqəm dörd dəfə artır. Deməli, işıq səviyyəsini azaltmaq mümkün olmayanda məruz qalma vaxtını qısaltmaq oxşar nəticə verə bilər: sərgini məhdud müddətə açmaq, ziyarətçi olmayan saatlarda işığı söndürmək. Bu yanaşma muzeyə çeviklik də verir: yüksək işıq tələb edən xüsusi tədbir keçiriləcəksə, ilin qalan hissəsində həmin əşya üçün daha sərt rejim tətbiq etmək olar.

Materiallara görə işıq səviyyələri

Beynəlxalq muzey praktikasında materiallar həssaslığına görə qruplara bölünür və geniş istinad edilən təxmini dəyərlər mövcuddur:

• Çox həssas əşyalar — kağız üzərində işlər, suluboya, qrafika, fotoşəkil, tekstil, geyim, təbii boyalı əşyalar: adətən təxminən 50 lüks.
• Orta həssas əşyalar — yağlı boya tablolar, boyalı taxta, dəri, sümük: adətən 150–200 lüks civarı.
• Az həssas əşyalar — daş, metal, keramika, şüşə: işıq səviyyəsi daha sərbəst seçilir, burada əsas məhdudiyyət istilik və tamaşaçının rahatlığıdır.

50 lüks ilk baxışdan çox az görünür, amma göz bir neçə dəqiqəyə uyğunlaşır. Bunun üçün həssas əşyaların zalına keçid tədricən qaranlıqlaşan olmalıdır; parlaq foyedən birbaşa zəif işıqlı zala girən tamaşaçı eksponatı "qaranlıq" görür.

LED niyə muzeylərdə üstünlük qazandı

Ağ işıq verən adi LED-lərin spektrində praktik olaraq ultrabənövşəyi və infraqırmızı şüalanma yoxdur. İstilik əsasən svetilnikin arxa hissəsində, radiatorda yaranır və işıq dəstəsi ilə eksponata ötürülmür. Halogen lampalarla müqayisədə bu, vitrin daxilində temperaturun və nəmliyin daha sabit qalmasına kömək edir.

Bununla belə, LED avtomatik olaraq "təhlükəsiz" demək deyil. Spektrdə mavi pik güclü olan soyuq işıq həssas materiallara daha çox təsir edir, buna görə kağız və tekstil üçün isti və ya neytral işıq üstün tutulur. Rəngləri düzgün göstərmək üçün yüksək rəng ötürmə indeksi (CRI 90 və yuxarı) tövsiyə olunur. Dimmerlə tənzimlənən və titrəməsiz işləyən drayverlər də əhəmiyyətlidir, çünki işıq səviyyəsi hər eksponat üçün dəqiq qurulur.

Praktik sərgi qaydaları

Kiçik şəhər muzeyində də, müvəqqəti sərgi zalında da tətbiq edilə bilən əsas qaydalar:

• Pəncərədən gələn gün işığını pərdə, UV süzgəcli plyonka və ya arakəsmə ilə idarə edin; birbaşa günəş eksponata düşməməlidir.
• Hər həssas əşyanın yanında lüksmetrlə ölçmə aparın və nəticəni qeyd edin.
• Ziyarətçi olmayanda işığı söndürün və ya azaldın; hərəkət sensoru ilə yanan vitrinlər məruz qalma müddətini xeyli qısaldır.
• Çox həssas əşyaları rotasiya ilə göstərin: bir müddət sərgidə, sonra qaranlıq fondda.
• Spotları elə yönəldin ki, işıq şüşədə əks olunub tamaşaçının gözünə düşməsin; adətən 30° civarı bucaq yaxşı başlanğıc nöqtəsidir.
• Qapalı vitrinlərdə svetilnikin drayverini vitrinin xaricində yerləşdirin.

Estetika da qorunmalıdır

Qoruma tələbləri sərginin darıxdırıcı olması demək deyil. Az işıqda kontrast daha böyük rol oynayır: fonun eksponatdan tünd olması əşyanı zəif işıqda da önə çıxarır. Dar işıq bucaqlı spotlar kiçik əşyaları vurğulayır, geniş bucaqlılar isə böyük tabloları bərabər işıqlandırır. Etiket və izahat mətnləri üçün ayrıca, bir az daha parlaq, lakin eksponata düşməyən işıq oxunaqlılığı artırır.

Rəng temperaturunu zal boyu eyni saxlamaq da vacibdir. Bir vitrində isti, qonşusunda soyuq işıq olduqda göz daim yenidən uyğunlaşır və əşyaların rəngləri real olmayan kimi görünür.

Eksponatları vurğulamaq üçün Zaferoğlu Elektrik məhsulları arasında GU10 və G5.3 spotlar və istiqaməti tənzimlənə bilən 3D spot tapılır. Layihə tələblərinə uyğunluğu isə hər eksponat üçün ayrıca yoxlamaq lazımdır.