LED lampanın komponentləri: xammal haradan gəlir

Bir LED lampada yarımkeçirici, metal, plastik, elektronika və kimyəvi materiallar birləşir. Hər komponentin nədən hazırlandığını və haradan gəldiyini izah edirik.

LED lampanı bir məhsul kimi görürük, amma o, müxtəlif sənaye sahələrinin məhsullarının birləşməsidir. İçində yarımkeçirici kristal, nadir torpaq elementləri əsasında hazırlanmış fosfor, alüminium, mis, plastik, elektron hissələr, lehim, yapışqan və karton var. Bu materialların hər biri öz təchizat zəncirindən gəlir. Onları tanımaq lampanın niyə müəyyən xüsusiyyətlərə malik olduğunu, həmçinin istehsalçının «yerli xammal» dedikdə nəyi nəzərdə tuta biləcəyini anlamağa kömək edir.

İşıq verən hissə: çip və fosfor

LED çipin əsasında yarımkeçirici kristal durur. Ağ işıq verən lampalarda bu, adətən sapfir və ya başqa altlıq üzərində yetişdirilən qallium nitrid əsaslı kristaldır. Onun istehsalı çox təmiz mühit, mürəkkəb avadanlıq və böyük investisiya tələb edir. Buna görə dünyada çip istehsalı ixtisaslaşmış, nisbətən az sayda müəssisədə cəmləşib və lampa zavodlarının böyük əksəriyyəti çipləri hazır şəkildə alır.

Çipin üzərindəki sarı fosfor qatı mavi işığın bir hissəsini başqa rənglərə çevirir. Fosforlar xüsusi kimyəvi birləşmələrdir və onların tərkibində nadir torpaq elementləri işlədilir. Çip korpusu, yəni kristalı qoruyan kiçik plastik və ya keramik qab, kontakt çıxışları və şəffaf silikon örtük də çipin bir hissəsidir.

Lövhə və istilik yolu

Çiplərin lehimləndiyi lövhə alüminium təbəqə, nazik izolyasiya qatı və mis izlərdən ibarətdir. Alüminium və mis geniş istehsal olunan metallardır. Lövhəni birləşdirən lehim pastası qalay əsaslı ərintidən və axıcı maddədən hazırlanır. Lövhə ilə gövdə arasında istilik keçirən pasta və ya lövhəcik olur; onların əsasında silikon və keramik dolduruculardır.

Sürücünün elektron hissələri

Sürücü lövhəsində ən müxtəlif komponentlər toplanır:

• düzləndirici diodlar və ya körpü — dəyişən cərəyanı sabit cərəyana çevirir;
• elektrolitik və keramik kondensatorlar — gərginliyi hamarlayır;
• idarəedici mikrosxem — LED-lərə verilən cərəyanı tənzimləyir;
• rezistorlar, induktiv sarğac, qoruyucu element;
• şüşə lifli çap lövhəsi.

Bu komponentlər də əsasən ixtisaslaşmış elektronika istehsalçılarından gəlir. Sürücünün ömrü çox vaxt ən zəif hissəsi ilə, xüsusən elektrolitik kondensatorun keyfiyyəti və işləmə temperaturu ilə müəyyən olunur. Buna görə istehsalçının hansı kondensatoru seçməsi lampanın uzunömürlülüyünə bilavasitə təsir edir.

Gövdə, kolba və altlıq

Lampanın görünən hissələri daha sadə materiallardan hazırlanır, amma onlara da ciddi tələblər qoyulur:

• Kolba adətən polikarbonatdan olur. Polikarbonat möhkəmdir, düşəndə şüşə kimi sınmır, işığı yaxşı buraxır. İşığı səpələmək üçün içinə səpələyici əlavə edilir, istilik və ultrabənövşəyiyə davamlılıq üçün xüsusi qatqılar vurulur.
• Gövdə plastik, alüminium və ya plastik örtüklü alüminium ola bilər. Plastikin istiliyə davamlı və çətin alışan növləri seçilir.
• Altlıq metal təbəqədən vintli formada hazırlanır, üzərinə korroziyadan qoruyan örtük çəkilir; mərkəzi kontaktı gövdədən izolyasiya edən hissə də var.

Bundan başqa kolbanı bərkidən yapışqan, naqillər, istilik keçirici materiallar və qablaşdırma üçün karton, kağız, çap boyası işlədilir.

«Yerli xammal» nə deməkdir

Yuxarıdakı siyahıdan görünür ki, bir lampada həm yüksək texnologiyalı, həm də geniş yayılmış materiallar var. Çiplər və mikrosxemlər kimi yüksək texnologiyalı hissələri hər ölkədə istehsal etmək mümkün deyil. Plastik detallar, metal hissələr, qablaşdırma materialları, bəzi kimyəvi maddələr və xidmətlər isə yerli mənbələrdən əldə oluna bilər.

Zaferoğlu Elektrik zavodu açılanda verilən məlumata əsasən, istehsalda işlədilən materialların təxminən üçdə ikisi (65 faiz) yerli mənbələrdən, qalan 35 faizi idxal yolu ilə alınırdı; yerli payın sonradan artırılması planlaşdırılırdı. Bu cür bölgü sənayedə tipikdir: yüksək texnologiyalı komponentlər idxal olunur, qalan materialların mümkün qədər çoxu yerli mənbələrdən alınır.

Alıcı üçün praktik nəticə

Komponentləri bilmək bir neçə gündəlik sualı aydınlaşdırır. Lampa düşəndə sınmırsa, bunun səbəbi polikarbonat kolbadır. Qapalı plafonda lampa tez sıradan çıxırsa, çox güman ki, istilik sürücünün kondensatorunu və ya çipləri köhnəldib. Lampa saralmışdırsa, kolbanın plastikinin istiliyə və ultrabənövşəyiyə davamlılığı kifayət etməyib.

Utilizasiya baxımından da faydalı məlumatdır: LED lampada civə yoxdur, amma elektron hissələr və metallar var. Ona görə sıradan çıxmış lampanı mümkün olduqda elektronika tullantıları kimi ayrıca vermək məqsədəuyğundur.

Zaferoğlu Elektrik Gəncədə LED lampaları Zəfər İşığı brendi ilə istehsal edir. Şirkətin məhsul səhifələrində lampaların tərkibində civə olmadığı qeyd edilir.