İdxalı əvəz edən istehsal: LED lampalarda nə deməkdir

İdxalın əvəzlənməsi hər şeyin ölkədə hazırlanması demək deyil. LED lampa nümunəsində bu anlayışın real məzmununu, hədlərini və alıcıya təsirini izah edirik.

«İdxalı əvəz edən istehsal» ifadəsi iqtisadi xəbərlərdə tez-tez keçir, amma gündəlik məhsul nümunəsində nadir hallarda izah olunur. LED lampa bu anlayışı başa düşmək üçün yaxşı nümunədir: sadə görünən, hər evdə olan, lakin qlobal təchizat zəncirindən asılı məhsuldur. Bu yazıda idxalın əvəzlənməsinin lampa sənayesində praktikada nə demək olduğunu, nəyi dəyişdirdiyini və nəyi dəyişdirmədiyini ayırırıq.

Anlayışın özü

İdxalın əvəzlənməsi əvvəllər xaricdən hazır şəkildə gətirilən məhsulun ölkə daxilində istehsal edilməsi deməkdir. Burada əsas söz «hazır şəkildə»dir. Məqsəd daxili bazarın tələbatının bir hissəsini yerli müəssisələr hesabına ödəmək, xaricə ödənilən valyutanı azaltmaq və istehsalla bağlı iş yerlərini ölkədə yaratmaqdır.

Bu anlayış mütləq deyil, dərəcəlidir. Heç bir ölkə müasir elektron məhsulun bütün komponentlərini tam özü istehsal etmir. Sual «hamısı yerlidirmi» deyil, «dəyərin nə qədəri ölkədə yaradılır» sualıdır.

Bu dərəcəni ölçmək üçün bir neçə göstəriciyə baxılır: məhsulun maya dəyərində yerli materialların və xidmətlərin payı, ölkədə yaradılmış iş yerlərinin sayı, istehsal prosesinin hansı mərhələlərinin yerli müəssisədə aparılması. Bir göstəricinin yüksək, digərinin aşağı olması tamamilə normaldır və inkişaf adətən mərhələ-mərhələ gedir.

LED lampanın dəyər zənciri

LED lampanın hazırlanması bir neçə səviyyədən keçir və hər birinin tələbləri fərqlidir:

• Yarımkeçirici çiplərin istehsalı — çox böyük investisiya və xüsusi təmiz otaqlar tələb edən, dünyada az sayda ixtisaslaşmış müəssisədə cəmləşmiş mərhələ.
• Elektron komponentlər — mikrosxemlər, kondensatorlar, düzləndiricilər; bunlar da əsasən ixtisaslaşmış istehsalçılardan alınır.
• Mexaniki hissələr — plastik gövdə və kolba, metal altlıq, alüminium lövhə, qablaşdırma materialları.
• Yığma, sınaq və qablaşdırma — hissələrin lampaya çevrilməsi, keyfiyyət yoxlaması, markalama.

Lampa zavodu adətən son iki səviyyədə fəaliyyət göstərir. Çipləri və mikrosxemləri xaricdən almaq sənayedə normal praktikadır; dəyərin yerli payı isə mexaniki hissələr, yığma, sınaq, qablaşdırma və logistika hesabına artır.

Zaferoğlu Elektrik nümunəsində

Şirkətin açılışı zamanı mediada yayılan məlumata görə, zavodda LED lampaların istehsalı üçün tələb olunan xammalın 65 faizi ölkə daxilində əldə edilir, 35 faizi isə xaricdən gətirilir; gələcəkdə yerli payın artırılması nəzərdə tutulur. Həmin məlumatda zavodun işə düşməsinin bu sahədə idxalı əvəz etməyə imkan yaradacağı, gələcəkdə isə məhsulun ixracı planlaşdırıldığı bildirilirdi.

Layihəyə dövlət dəstəyi də göstərilib: ilkin investisiyanın bir hissəsi Sahibkarlığın İnkişafı Fondu vasitəsilə həyata keçirilib və investisiya təşviqi sənədi alınıb. Bu sənəd müəssisəyə vergi və idxal zamanı gömrük güzəştləri əldə etməyə imkan verir, o cümlədən xaricdən gətirilən avadanlıq üçün.

İdxalın əvəzlənməsi nəyi dəyişir

İqtisadi səviyyədə dəyişikliklər aydındır: xaricə ödənilən vəsaitin bir hissəsi ölkədə qalır, istehsal və texniki iş yerləri yaranır, mütəxəssislər elektronika yığımı və keyfiyyət nəzarəti təcrübəsi qazanır. Regionda istehsalın olması başqa sahələr üçün də nümunə yaradır.

Alıcı səviyyəsində dəyişikliklər daha konkretdir. Tədarük zənciri qısalır, istehsalçı ilə birbaşa əlaqə mümkün olur, eyni modeli sonradan tapmaq ehtimalı artır. Böyük obyektlər üçün sifarişi planlaşdıran təşkilatlar üçün yerli istehsalçı ilə işləmək tədarük risklərini azalda bilər.

Nəyi dəyişmir

İdxalın əvəzlənməsi məhsulun keyfiyyətinə avtomatik təsir etmir — nə müsbət, nə mənfi. Keyfiyyəti komponent seçimi, yığma intizamı və yoxlama sistemi müəyyən edir. Buna görə yerli məhsulu da digər lampalar kimi eyni meyarlarla qiymətləndirmək lazımdır: işıq miqdarı, rəng, sürücünün keyfiyyəti, istilik rejimi, qutudakı məlumatın tamlığı.

Həmçinin idxalın əvəzlənməsi bazarın bağlanması demək deyil. Yerli və idxal məhsulları eyni rəfdə rəqabət aparır və bu rəqabət alıcının seçim imkanını saxlayır.

Qısa xülasə

İdxalı əvəz edən LED lampa istehsalı hazır məhsul idxalını azaltmaq, dəyərin bir hissəsini ölkədə yaratmaq və tədarükü yaxınlaşdırmaq deməkdir. Çiplərin xaricdən gəlməsi bu anlayışa zidd deyil. Alıcı üçün isə əsas nəticə daha əlçatan istehsalçı və daha sabit tədarükdür, keyfiyyət meyarları isə dəyişmir.

Zaferoğlu Elektrik 2021-ci ilin dekabrından Gəncədə, keçmiş tikiş fabrikinin ərazisində yaradılmış istehsal sahəsində Zəfər İşığı brendi ilə LED lampalar buraxır.