LED drayver nədir və nə üçün lazımdır

LED-i şəbəkəyə birbaşa qoşmaq olmaz — arada drayver lazımdır. Drayverin funksiyası, sabit cərəyan və sabit gərginlik fərqi, seçim və nasazlıq əlamətləri.

LED panel sönəndə elektrikçi çox vaxt paneli yox, onun yanındakı kiçik qutunu dəyişir. Bu qutu drayverdir. Vintli LED lampada o görünmür, gövdənin içində gizlənir, amma funksiyası eynidir: şəbəkə elektrikini LED-lərin işləyə biləcəyi formaya salmaq. Drayverin nə iş gördüyünü bilmək həm svetilnik seçərkən, həm də nasazlıq zamanı düzgün qərar verməyə kömək edir.

Niyə LED-i şəbəkəyə birbaşa qoşmaq olmaz

Evdəki elektrik şəbəkəsi dəyişən cərəyandır və gərginliyi yüksəkdir. LED çipi isə aşağı gərginlikli sabit cərəyanla işləyən yarımkeçirici elementdir. Onun ən həssas cəhəti cərəyana münasibətdir: gərginlik bir az artanda LED-dən keçən cərəyan kəskin yüksəlir, çip qızır, qızdıqca cərəyan daha da artır və nəticədə sıradan çıxır.

Drayver bu problemi həll edir. Onun əsas vəzifələri bunlardır:

• dəyişən cərəyanı sabit cərəyana çevirmək;
• gərginliyi LED zənciri üçün lazım olan səviyyəyə gətirmək;
• LED-dən keçən cərəyanı sabit saxlamaq və məhdudlaşdırmaq;
• şəbəkədəki kiçik gərginlik dəyişikliklərinin işığa təsirini azaltmaq.

Sabit cərəyan, yoxsa sabit gərginlik

Drayverlər iki əsas tipə bölünür və onları qarışdırmaq ən çox rast gəlinən səhvlərdəndir.

Sabit cərəyanlı drayver çıxışda müəyyən cərəyan saxlayır, məsələn, 300 mA və ya 700 mA, gərginlik isə yükə görə müəyyən aralıqda dəyişir. Belə drayverlər LED panellərdə, spot svetilniklərdə, projektorlarda işlənir, yəni LED-lərin bilavasitə drayverə qoşulduğu yerlərdə.

Sabit gərginlikli drayver, adətən, 12 V və ya 24 V sabit gərginlik verir. O, içində öz cərəyan məhdudlaşdırıcısı olan məhsullar üçündür, ən tipik nümunəsi LED lentdir. Lenti üzərində işarələnmiş yerlərdən kəsmək olar, çünki hər seqmentin cərəyanı lentin üzərindəki elementlərlə məhdudlaşdırılır.

Sabit cərəyan tələb edən paneli sabit gərginlikli bloka qoşmaq, yaxud əksinə, həm svetilniki, həm də drayveri sıradan çıxara bilər. Ona görə drayverin etiketindəki "CC" (constant current) və "CV" (constant voltage) işarələrinə diqqət yetirmək lazımdır.

Daxili və xarici drayverlər

E27, E14 və GU10 kimi şəbəkə gərginliyi ilə işləyən lampalarda drayver lampanın içindədir. İstifadəçi onu görmür və ayrıca dəyişmək mümkün deyil: drayver nasaz olarsa, bütün lampa dəyişdirilir. Lampanın gövdəsinin ölçüsü məhdud olduğu üçün burada drayverin keyfiyyəti və istiliyin yaxşı kənarlaşdırılması xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Aşağı gərginlikli spot lampalar, məsələn, G5.3 altlıqlı modellərin bir çoxu, ayrıca 12 V transformator və ya drayverlə işləyir. Burada lampa ilə qida bloku bir-birinə uyğun olmalıdır, əks halda titrəmə və ya işləməmə baş verə bilər.

LED panellərdə, tavan svetilniklərində və projektorlarda drayver çox vaxt xaricdədir. Bunun üstünlüyü odur ki, drayver sıradan çıxanda bütün svetilniki deyil, yalnız drayveri dəyişmək olar. Drayverlər elektronikanın ən çox istiliyə həssas hissəsi olduğu üçün svetilnikin ümumi ömrünü çox vaxt məhz onlar müəyyən edir.

Keyfiyyətli drayveri nə fərqləndirir

Bir-birinə oxşar görünən iki drayver işin keyfiyyətinə görə çox fərqlənə bilər. Diqqət edilməli əsas cəhətlər:

• titrəmə — sadə drayverlər çıxışda cərəyan dalğalanması buraxır; göz bunu hiss etməsə də, telefon kamerasında zolaqlar görünə bilər və uzunmüddətli işdə yorğunluq yarada bilər;
• güc əmsalı — çoxlu svetilnikli obyektlərdə aşağı güc əmsalı şəbəkəni əlavə yükləyir;
• işə düşmə cərəyanı — bir xətdə çoxlu drayver eyni anda yandırılanda qısamüddətli yüksək cərəyan avtomatik açarı işə sala bilər, buna görə açar seçilərkən bu nəzərə alınır;
• temperatur diapazonu və qorunma dərəcəsi — drayverin quraşdırılacağı yerin şəraitinə uyğun olmalıdır;
• tənzimləmə — dimmerlə və ya DALI kimi idarəetmə sistemləri ilə işləmək üçün drayver bunu dəstəkləməlidir.

Drayveri dəyişərkən

Xarici drayveri dəyişmək lazım gələndə köhnə drayverin etiketindəki məlumatları yazın. Yeni drayverin çıxış cərəyanı eyni olmalı, çıxış gərginliyi aralığı isə LED modulunun iş gərginliyini əhatə etməlidir. Gücü də svetilnikin gücündən aşağı olmamalıdır. Yalnız vatt rəqəminə görə seçilmiş drayver ya işığı zəiflədə, ya da LED-ləri həddindən artıq cərəyanla yükləyə bilər.

İşi elektrik təhlükəsizliyi qaydalarına uyğun aparın: xətti avtomatik açardan söndürün, gərginliyin olmadığını yoxlayın, birləşmələri möhkəm və izolyasiyalı edin. Əmin deyilsinizsə, bu işi ixtisaslı elektrikçiyə həvalə etmək daha doğrudur.

Nasazlıq əlamətləri

Drayverin problemi, adətən, bu əlamətlərlə özünü göstərir:

• işıq yandırılanda bir neçə saniyə gecikir;
• svetilnik fasilələrlə titrəyir və ya yanıb-sönür;
• işıq bir müddət işləyəndən sonra özü sönür, soyuyandan sonra yenidən yanır;
• drayverdən vızıltı və ya xırıltı səsi gəlir.

Bəzən bu əlamətlərin səbəbi drayverdə deyil, zəif kontaktda və ya uyğunsuz dimmerdə olur. Ona görə drayveri dəyişməzdən əvvəl birləşmələri və idarəetmə qurğusunu yoxlamaq faydalıdır.

Gəncədə istehsal olunan Zəfər İşığı lampaları arasında daxili drayverli vintli modellərlə yanaşı GU10 və G5.3 spot lampalar da var; hansı modelin hansı qidalanma ilə işlədiyini Zaferoğlu Elektrik-in kataloqundakı məhsul məlumatında yoxlamaq olar.