İşıqlandırma normaları: lüks tələbləri harada göstərilir

Ofis üçün 500 lüks, dəhliz üçün 100 lüks kimi rəqəmlər haradan gəlir, nəyi ölçür və layihədə necə düzgün tətbiq olunur — sadə izah.

Elektrik layihəsinə baxan sifarişçi çox vaxt belə bir sətirlə qarşılaşır: "iş zonası — 500 lx". Bu rəqəm dizaynerin zövqü deyil. O, işıqlandırma normalarından götürülür və göstərir ki, masanın üzərinə düşən işıq gözün yorulmadan işləməsi üçün kifayət etməlidir. Normaların məntiqini bilən adam layihəni daha rahat yoxlayır, lazımsız artıq güc və ya əksinə, qaranlıq iş yeri ilə üzləşmir.

Lüks nəyi ölçür

Lüks (lx) işıqlılığın vahididir: bir kvadrat metr səthə düşən işıq axınının miqdarı. Bir lüks bir kvadrat metrə bərabər paylanmış bir lümen deməkdir. Burada vacib fərq var: lümen lampanın nə qədər işıq verdiyini göstərir, lüks isə həmin işığın konkret səthə nə qədər çatdığını. Eyni lampa üç metr hündürlükdən masaya bir, iki metrdən isə tamam başqa işıqlılıq yaradır.

Ona görə normalar lampanın gücündən deyil, nəticədən danışır. Tələb "neçə vatt" yox, "səthdə neçə lüks" şəklində yazılır. Lampanın seçimi, sayı və yerləşməsi isə bu nəticəyə çatmağın yoludur.

Rəqəmlər haradan gəlir

İş yerlərinin daxili işıqlandırması üçün Avropada ən çox istinad edilən sənəd EN 12464-1 standartıdır. Rusiya və MDB məkanında SP 52.13330 (əvvəlki SNiP 23-05) kimi sənədlər işlənir. Azərbaycanda layihələr yerli tikinti normalarına əsaslanır, beynəlxalq layihələrdə isə çox vaxt birbaşa Avropa standartı tətbiq olunur. Bu sənədlərdə rəqəmlər bir-birinə yaxındır, çünki hamısı eyni fizioloji müşahidələrə söykənir: incə detal nə qədər xırdadırsa və tapşırıq nə qədər uzun sürürsə, göz bir o qədər çox işığa ehtiyac duyur.

EN 12464-1-də tez-tez istinad olunan bəzi dəyərlər belədir:

• yazı, oxu və kompüterlə iş olan ofis masası — 500 lx;
• dəhlizlər və keçid zonaları — 100 lx;
• pilləkənlər — 150 lx;
• texniki rəsm və dəqiq əl işi — 750 lx;
• anbarda saxlama sahələri — tapşırıqdan asılı olaraq 100–200 lx.

Yaşayış evləri bu standartın əhatə dairəsinə daxil deyil. Mənzil üçün rəqəmlər adətən tövsiyə xarakteri daşıyır və otağın funksiyasına görə seçilir.

Normanı düzgün oxumaq

Cədvəldəki rəqəm "qorunan işıqlılıq" adlanır. Yəni bu, quraşdırmanın ilk günündəki deyil, istismar müddətində heç vaxt aşağı düşməməli olan dəyərdir. Lampalar zamanla işıq axınını itirir, svetilniklər tozlanır, divarlar solur. Layihəçi bunu texniki xidmət əmsalı ilə nəzərə alır və yeni sistemi bir az artıq işıqla hesablayır.

İkinci məqam tapşırıq zonasıdır. 500 lx bütün otağa yox, iş aparılan sahəyə aiddir. Ətraf zonada bir pillə aşağı dəyər qəbul edilir. Bu yanaşma enerjini lazım olan yerə yönəldir.

Üçüncüsü bərabərlikdir. Orta dəyər 500 lx olsa belə, masanın bir küncü parlaq, digəri qaranlıqdırsa, göz daim uyğunlaşmağa məcbur qalır. Standartlar ona görə minimal və orta işıqlılığın nisbətini də tələb edir.

Nəhayət, normalarda yalnız lüks yoxdur. Göz qamaşması göstəricisi (UGR), rəng ötürmə indeksi (Ra) kimi keyfiyyət tələbləri də yazılır. Ofis üçün adətən UGR 19-dan aşağı və Ra ən azı 80 tələb olunur. Yetərli lüksü olan, amma gözü qamaşdıran işıq normaya uyğun sayılmır.

Otaqda necə yoxlamaq olar

Quraşdırmadan sonra nəticəni lüksmetrlə yoxlamaq ən sadə yoldur. Ölçmə üçün bir neçə qayda var:

• ölçünü iş səthinin hündürlüyündə aparın, ofisdə bu, təxminən masa səviyyəsidir;
• gün işığının təsirini çıxarmaq üçün axşam və ya pərdələr bağlı ölçün;
• tək nöqtə yox, sahəni şəbəkəyə bölüb bir neçə nöqtədə ölçün və ortalamanı hesablayın;
• sensoru bədəninizlə kölgələməyin;
• yeni lampaları ölçmədən əvvəl bir müddət işlədin ki, işıq sabitləşsin.

Smartfon tətbiqləri təxmini fikir verə bilər, lakin onların sensoru kalibrlənməyib. Rəsmi təhvil-təslim üçün kalibrlənmiş cihaz lazımdır.

Tipik səhvlər

Ən çox rast gəlinən səhv normanı bütün otağa eyni cür tətbiq etməkdir: dəhliz də, arxiv də, iş masası da 500 lx ilə işıqlandırılır və enerji boşuna gedir. Əks vəziyyət də olur — köhnə lampalar LED-lə "vatt-vatta" əvəzlənir, işıq axını azalır, heç kim ölçmür və əməkdaşlar gözdən şikayət etməyə başlayır.

Digər səhv yalnız lampanın göstəricisinə baxmaqdır. Tavanın hündürlüyü, divarların rəngi və mebelin yerləşməsi nəticəyə ciddi təsir edir. Açıq rəngli otaqda eyni lampa tünd otaqdakından nəzərəçarpacaq dərəcədə çox işıqlılıq yaradır.

Standartlar hesablama üçün başlanğıc nöqtəsidir. Lampaları seçərkən hər model üçün işıq axını və digər göstəricilər istehsalçının məlumat vərəqindən götürülür. Gəncədəki zavodunda Zəfər İşığı lampalarını istehsal edən Zaferoğlu Elektrik-in kataloqunda modelləri soket və tip üzrə süzmək mümkündür.