LED istehsalında statik elektrikdən qorunma

Hiss etmədiyimiz statik boşalma LED çipi dərhal və ya gizli şəkildə zədələyə bilər. İstehsalda bu riskə qarşı hansı tədbirlər görülür.

Qış günü xalçada yeriyib qapı dəstəyinə toxunanda hiss olunan kiçik şok insana zərərsizdir. Amma eyni hadisə yarımkeçirici kristal üçün başqa nəticə verir. Üstəlik insan yalnız kifayət qədər güclü boşalmanı hiss edir; ondan zəif boşalmalar tamamilə görünmədən baş verir, amma elektronika üçün yenə də təhlükəli ola bilər. LED lampa istehsalında statik elektrikdən qorunma buna görə ayrıca sistem kimi qurulur.

Statik boşalma LED-ə nə edir

Ağ işıq verən LED-lərin əsasını təşkil edən mavi çiplər çox nazik yarımkeçirici qatlardan ibarətdir. Qəfil yüksək gərginlikli impuls bu qatlarda mikroskopik deşilmə yarada bilər. Nəticə iki cür olur:

• Açıq zədə. Çip dərhal sıradan çıxır: yanmır və ya çox zəif yanır. Belə hal adətən zavoddakı yoxlamada tutulur.
• Gizli zədə. Çip işləməyə davam edir, ilk yoxlamadan keçir, amma daxilində zəif nöqtə qalır. Vaxt keçdikcə sızma cərəyanı artır, çip qızır, işıq zəifləyir və nəticədə lampa gözləniləndən tez sönür.

İkinci hal daha təhlükəlidir, çünki qüsur alıcının evində üzə çıxır. Məişət lampalarında çiplər çox vaxt ardıcıl birləşdirildiyi üçün bir çipin qırılması bütün lampanın sönməsi deməkdir.

Həssaslıq yalnız çiplərə aid deyil. Sürücünün idarəedici mikrosxemi və tranzistorları da statik impulsdan zədələnə bilər. Belə sürücü işləməyə davam etsə belə, cərəyanı qeyri-sabit verə, lampada titrəmə yarada bilər. Ona görə qoruma tədbirləri lövhə ilə təmas olan bütün sahələri əhatə edir.

Yük haradan yaranır

Statik yük sürtünmə və ayrılma zamanı toplanır. İstehsal sexində onun mənbələri çoxdur:

• sintetik geyim və ayaqqabı altlığı;
• plastik qablar, köpük materiallar, adi polietilen paketlər;
• konveyer lentləri və fırlanan hissələr;
• skotç lentin rulondan qopardılması;
• quru hava — rütubət aşağı olanda yük daha asan toplanır və daha uzun qalır.

Operator masaya yaxınlaşarkən, oturub-duranda və ya paketi açanda bədənində yük toplaya bilər. Çipə və ya lövhəyə toxunduğu an bu yük boşalır.

Qorunan zona necə qurulur

Həssas komponentlərlə iş aparılan sahə ayrıca işarələnir və orada vahid qaydalar işləyir. Bu qaydaların əsası beynəlxalq səviyyədə IEC 61340-5-1 kimi standartlarda təsvir olunub. Tipik tədbirlər bunlardır:

1. Torpaqlanmış qolbaq. Operatorun qolundan rezistor vasitəsilə torpağa bağlanır və bədəndəki yükü tədricən axıdır.

2. Antistatik masa örtüyü. Masanın səthi yükü yavaş-yavaş torpağa ötürən materialdan olur.

3. Xüsusi ayaqqabı və döşəmə. Ayaq altından da yükün axması təmin edilir; bu, ayaq üstə işləyən və hərəkət edən işçilər üçün önəmlidir.

4. Geyim. Sexdə sintetik geyimin üstündən antistatik xalat geyinilir.

5. İonlaşdırıcılar. Torpaqlana bilməyən izolyasiya materiallarının üzərindəki yükü neytrallaşdırmaq üçün havaya ion verən qurğular.

6. Rütubət nəzarəti. Havanın həddindən artıq quru olmasına yol verilmir.

Qablaşdırma və daşıma içəridə

Qorunan zona masadan kənarda bitmir. Çiplər lentlərdə və antistatik qablarda gəlir, yarımfabrikat lövhələr zavod daxilində xüsusi qutularda və ya ekranlayıcı paketlərdə daşınır. Adi plastik qab həssas lövhə üçün yaxşı seçim deyil: o, özü yük toplaya bilər.

Avtomatik qurğular da bu sistemin bir hissəsidir. Komponent yerləşdirən avtomatın, konveyerin və sınaq stendinin gövdəsi torpaqlanır, çünki hərəkət edən lent və plastik hissələr yükü operator qədər asanlıqla toplayır. Qurğunun torpaqlama naqilinin təmir zamanı açılıb yenidən qoşulmaması tipik, amma asan gözdən qaçan səhvdir.

Qaydaların davamlılığı

Tədbirlər yalnız hər gün işlədildikdə təsir göstərir. Buna görə istehsalda adətən bunlar edilir:

• növbənin əvvəlində qolbağın və ayaqqabının xüsusi testerdə yoxlanması;
• masa örtüklərinin və torpaqlama nöqtələrinin vaxtaşırı ölçülməsi;
• yeni işçilərin təlimdən keçməsi;
• qorunan zonaya kənar şəxslərin qolbaqsız daxil olmaması.

Kiçik bir laqeydlik, məsələn, qolbağı açıb bir neçə lövhə daşımaq, gizli zədəli partiya yarada bilər və bunu sonradan ayırmaq demək olar ki, mümkün olmur.

İstifadəçi üçün nə önəmlidir

Hazır LED lampa istifadəçinin əlində statik elektrikdən adətən narahat olmur: çiplər kolba və gövdənin içindədir, sürücü isə şəbəkə tərəfdən gələn təsirlərə hesablanıb. Risk açıq LED lövhəsi və ya lent ilə iş zamanı yaranır — məsələn, svetilnikdəki LED modulu dəyişərkən. Belə halda modulu çiplərindən tutmamaq, qurudulmuş havada sintetik geyimlə işləməmək və əvvəlcə torpaqlanmış metal əşyaya toxunmaq sadə, amma faydalı vərdişdir.

Zaferoğlu Elektrik-in istehsal sahəsi Gəncədədir; şirkət 2021-ci ilin dekabrından LED lampaları Zəfər İşığı adı ilə buraxır. İstehsal şəraiti ilə bağlı suallarını topdan alıcılar birbaşa şirkətə ünvanlaya bilər.