Küçə işıqlandırmasının əsasları: dirək, aralıq və işıq

Küçə işığı yalnız yolu işıqlandırmaq deyil: sürücü və piyadanın görmə şəraiti, dirəklərin hündürlüyü və aralığı, qamaşma və qonşu evlər birlikdə nəzərə alınır.

Kəndin yeni salınmış küçəsi, yaşayış kompleksinin daxili yolu və ya zavodun ərazisi — hamısında eyni sual yaranır: neçə dirək, hansı hündürlükdə və hansı svetilniklə? Bu suala «hər 20 metrdən bir dirək» kimi hazır cavab vermək cəlbedici görünür, amma nəticə çox vaxt ya qaranlıq zolaqlar, ya da israf olunan işıq olur. Küçə işıqlandırması hesablama tələb edən mühəndislik işidir, lakin onun əsas məntiqini bilmək sifarişçiyə düzgün suallar verməyə imkan yaradır.

Kimin üçün işıqlandırırıq

İlk addım yolun kim tərəfindən və necə istifadə edildiyini müəyyən etməkdir. Avropa standartı EN 13201 küçələri bu əsasla siniflərə bölür:

• sürətli nəqliyyat yolları üçün əsas meyar yol səthinin parlaqlığıdır, çünki sürücü uzaqdan maneəni fon üzərində görməlidir;
• kəsişmələr, dairəvi yollar və qarışıq zonalar üçün işıqlılıq ölçülür;
• piyada yolları, həyətlər və yaşayış küçələri üçün daha aşağı tələblər tətbiq olunur, amma burada üzləri tanımaq və təhlükəsizlik hissi önəmlidir.

Azərbaycanda layihələrdə yerli normativ sənədlər əsas götürülür; hansı sənədin tətbiq olunduğunu layihəçi və ya aidiyyəti qurum müəyyən edir. Hər halda sinif nə qədər yüksək olsa, işıq səviyyəsi və bərabərlik tələbi bir o qədər ciddidir.

Dirək hündürlüyü və aralıq

Dirəyin hündürlüyü və dirəklər arası məsafə bir-biri ilə bağlıdır. Hündür dirəkdən işıq daha geniş sahəyə yayılır, buna görə dirəkləri daha seyrək qoymaq olar; alçaq dirəklər isə sıx düzülməlidir. Praktikada aralıq çox vaxt dirək hündürlüyünün bir neçə misli qədər seçilir, amma dəqiq nisbət svetilnikin optikasından və yolun enindən asılıdır.

Aralıq həddindən artıq böyük olanda dirəklərin arasında qaranlıq ləkələr yaranır. Sürücü üçün bu «işıq-qaranlıq» ardıcıllığı yorucudur, piyada isə qaranlıq hissədə görünməz qalır. Ona görə hesablamada yalnız orta işıq səviyyəsinə deyil, minimumun ortaya nisbətinə, yəni bərabərliyə də baxılır.

Dirəklərin yerləşmə sxemi də yolun enindən asılıdır. Dar küçədə bir tərəfli düzülüş kifayət edir, geniş yolda zikzak və ya iki tərəfli qarşılıqlı yerləşmə tətbiq olunur. Kəsişmələrdə və piyada keçidlərində isə adətən əlavə işıq nöqtəsi lazım gəlir.

Svetilnik və optika

Müasir LED küçə svetilnikləri işığı dairəvi deyil, yol boyunca uzunsov formada paylayan linzalarla təchiz olunur. Bu, işığı yolun səthinə yönəldir, evlərin pəncərələrinə və səmaya düşən payı azaldır. Köhnə kürə formalı parklar svetilnikləri isə işığın xeyli hissəsini yuxarıya və yanlara səpələyir.

Svetilnik seçərkən bunlara diqqət edin:

• işıq paylanması yolun eninə uyğundurmu;
• svetilnik üfüqi quraşdırıldıqda yuxarıya işıq buraxırmı;
• korpusun nəm və toza qarşı qoruma dərəcəsi və zərbəyə davamlılığı;
• şimşək və şəbəkə sıçrayışlarına qarşı qoruma;
• drayverə və optikaya xidmət göstərməyin asanlığı.

Rəng, qamaşma və qonşular

Küçədə çox vaxt 3000K–4000K arası işıq seçilir. İsti işıq yaşayış məhəllələrində daha rahatdır və gecə səmasına və canlılara təsiri azdır; neytral işıq isə sürətli yollarda görmə kontrastını bir qədər yaxşılaşdırır. Çox soyuq, mavimtıl işıq yaşayış küçələrində sərt və narahatedici görünür.

Qamaşma sürücünün təhlükəsizliyi üçün vacibdir. Svetilnik həddindən artıq əyilmiş quraşdırılanda və ya çox parlaq nöqtə kimi görünəndə sürücü qaranlıq zonaları görməkdə çətinlik çəkir. Yaşayış binalarının yanında isə işığın yataq otağı pəncərələrinə düşməsinin qarşısını almaq üçün arxa tərəfə işıq buraxmayan optika seçilir.

İdarəetmə və istismar

Küçə işığının ən sadə idarəsi fotorele və ya astronomik taymerdir. Gecə yarısından sonra hərəkət azalan küçələrdə işığı müəyyən səviyyəyə endirmək də tətbiq olunur. Bu cür qərarlar təhlükəsizlik tələbləri ilə birlikdə verilməlidir.

İstismar planı da əvvəlcədən düşünülməlidir: dirəklərə qaldırıcı ilə çatmaq mümkündürmü, kabel xətləri necə qorunur, sıradan çıxan svetilnik necə aşkarlanır. Bəzi layihələrdə bu məqsədlə uzaqdan monitorinq sistemləri də istifadə edilir.

Zəfər İşığı LED lampalarının istehsalçısı Gəncədəki Zaferoğlu Elektrik-dir; kataloqda iri sahələr üçün yüksək güclü modellər də var. Küçə layihəsində isə svetilnik və optikanın seçimi mütləq işıq hesablaması əsasında aparılmalıdır.